Bài Hay Nhất Của Bạn Năm Ngoái Giờ Nằm Ở Đâu?
Bạn thân mến,
Tôi muốn bắt đầu bằng một buổi tối rất cụ thể.
Chín giờ tối. Bát đũa đã rửa xong, nhà bắt đầu yên. Bạn ngồi xuống mép giường, mở điện thoại, và đăng một bài.
Không phải bài dài nhất bạn từng viết. Cũng chẳng phải bài bạn đắn đo lâu nhất — nó bật ra trong lúc bạn đang nghĩ chuyện khác, và bạn gõ một mạch chưa tới 20 phút.
Nhưng nó trúng.
Sáng hôm sau người ta chia sẻ lại. Tới gần khuya thì có một người nhắn riêng cho bạn. Họ kể một chuyện họ chưa kể với ai — chuyện trong nhà họ, chuyện họ đang giấu — rồi nói cảm ơn bạn vì bài đó.
Bạn đọc tin nhắn ấy hai lượt. Rồi đặt điện thoại xuống, tắt đèn, và nằm nghĩ: hóa ra cái mình viết cũng tới được với ai đó thật.
Tôi tin bạn có ít nhất vài buổi tối như thế. Người làm nghề này lâu năm thì ai cũng có. Đó là công thật, và nó đã đổi được điều gì đó trong đầu một người thật.
Giờ tôi nhờ bạn một việc nhỏ, mất chừng 2 phút. Làm luôn bây giờ, đừng để lát nữa.
Mở điện thoại ra, đi tìm lại bài đó.
Không phải nhớ lại nội dung. Là mở nó ra, nguyên văn, đúng như hôm bạn đăng.
Tôi chờ ở đây.
...
Nếu bạn tìm được trong 2 phút thì xin chúc mừng — bạn thuộc số ít, và bài này với bạn chỉ là chuyện xác nhận lại. Còn nếu bạn phải cuộn ngược mấy trăm bài, gõ thử vài từ khóa mà máy tìm không ra, hay bỏ cuộc giữa chừng với cảm giác "chắc nó nằm đâu đó khoảng tháng 4" — thì bài này viết đúng cho chỗ đó.
Cái băng chuyền ở sân bay, và cái kệ trong nhà bạn
Trước khi nói gì tiếp, tôi muốn đưa bạn một hình ảnh, vì tôi thấy nói bằng hình thì dễ hình dung hơn nói bằng chữ chuyên môn.
Bạn đứng ở sân bay chờ hành lý. Cái băng chuyền chạy. Va li của người khác đi qua, va li của bạn đi qua, rồi tất cả lại khuất vào cái cửa cao su ở đầu kia.
Băng chuyền có một việc, và nó làm rất giỏi: đưa đồ đi ngang qua trước mắt nhiều người.
Nhưng băng chuyền không giữ đồ. Nó không có chỗ nào để bạn đặt cái va li xuống rồi ba năm sau quay lại lấy. Đặt lên là nó chạy, chạy hết vòng thì mất hút.
Còn cái kệ trong nhà bạn thì ngược lại. Nó chẳng đưa cái gì tới trước mắt ai. Nhưng thứ bạn đặt lên đó thì nằm nguyên chỗ ấy, và ba năm sau bạn với tay là lấy được.
Bài của bạn không mất. Nhưng "còn" và "lấy lại được" là hai chuyện khác nhau
Tôi muốn nói rõ ngay chỗ này, vì đây không phải chuyện mất mát, và tôi không định làm bạn tiếc.
Bài đó vẫn còn. Nó nằm đâu đó trong dòng thời gian, cùng với vài trăm bài khác — không tiêu đề, không đường dẫn riêng, không có cách nào gọi tên nó ra.
Nó còn theo kiểu một tờ giấy quan trọng còn nằm trong một thùng giấy chưa phân loại, ở góc kho. Bạn biết chắc nó trong đó. Nhưng có người hỏi thì bạn không đưa ra được.
Và cái khác nhau giữa "còn" với "lấy lại được" chính là cái khác nhau giữa một đống việc đã làm và một tài sản.
Chỗ này thì lịch sử có mấy ví dụ rất rõ, và tôi thấy đáng mượn — vì chúng cho thấy thứ quyết định không phải là nội dung hay tới đâu.
Ba thứ nằm im hàng chục năm rồi bùng lên — và lý do chúng còn được để mà bùng
Cả ba chuyện dưới đây đều nổi tiếng. Nhưng người ta hay kể phần nổi tiếng, mà bỏ mất phần đáng học.
Bây giờ soi lại kho nội dung của bạn bằng đúng ba chỗ ấy, và soi thật lòng.
Nội dung nằm trên nền tảng người khác thì không có kho — nó nằm trên băng chuyền, mà băng chuyền được thiết kế để đẩy cái mới lên chứ không phải giữ cái cũ lại.
Nó cũng không có người giữ, vì người quyết bài đó còn hiện ra trước mắt ai hay không, không phải bạn.
Và nó không có địa chỉ. Bạn không đưa được cho ai một đường dẫn để ba năm nữa mở lại vẫn đúng bài ấy.
Nói gọn: bạn có rất nhiều việc đã làm, nhưng chưa chắc đã có một tài sản.
Tôi thử đếm giùm bạn, trên chính nhà tôi
Nói lý thuyết thì dễ, nên tôi đo thử ngay lúc viết bài này, trên trang cá nhân của tôi.
Bạn thử làm y hệt xem. Lấy bài cũ nhất của bạn, tìm cách mở nó ra, và bấm giờ.
Con số bạn đo được — dù là 3 giây hay 15 phút hay không mở nổi — chính là điểm khởi đầu thật của bạn. Không phải số người theo dõi, không phải số bài đã đăng. Là con số đó.
Việc đã làm và tài sản khác nhau ở chỗ nào
Tôi lấy một cách phân biệt rất thô nhưng dùng được ngay:
Tài sản là thứ hôm nay bạn không đụng vào mà nó vẫn làm việc cho bạn.
Để thấy rõ, tôi dựng hai cảnh cho bạn xem.
Cảnh thứ nhất. Sáng thứ Ba, có người nhắn hỏi bạn: "Chị ơi, con em 6 tuổi mà hay ăn vạ, em phải làm sao?"
Bạn biết chắc mình đã trả lời câu này rồi. Trả lời rất kỹ, hồi tháng 4, và hồi đó nhiều người còn khen. Bạn cuộn tìm 5 phút. Không thấy. Cuối cùng bạn gõ lại từ đầu — ngắn hơn bản cũ, vì đang bận, và cũng vì bạn không nhớ hết những gì mình đã viết hôm ấy.
Tuần sau lại có người hỏi đúng câu đó. Bạn lại gõ lại. Lần này còn ngắn hơn.
Cảnh thứ hai. Cũng câu hỏi ấy, cũng sáng thứ Ba. Bạn dán một đường dẫn, kèm một dòng: "Em đọc cái này trước nhé, rồi có gì chưa rõ mình nói tiếp."
Người ta đọc trong 10 phút bản đầy đủ nhất bạn từng viết. Bạn thì mất 10 giây.
Và bài đó vẫn nằm nguyên trên kệ, để tuần sau, tháng sau, năm sau, bạn lại dán tiếp.
Chênh lệch giữa hai cảnh ấy trong một tuần thì gần như bằng không. Nhưng nhân với ba năm và vài trăm câu hỏi, thì nó là chênh lệch giữa một người luôn thấy mình bận mà không tích được gì, với một người mỗi năm lại nhẹ đi một chút.
Phép thử 10 phút cho kho nội dung của bạn
Không cần công cụ gì. Lấy giấy bút, hoặc mở ghi chú trong điện thoại, và trả lời thật 5 câu này. Cho mình 2 phút mỗi câu.
Điểm thấp ở 5 câu trên không nói lên bạn làm dở.
Phần lớn người làm nghề lâu năm đều thấp ở câu 1 và câu 4, vì suốt mấy năm qua chẳng ai bảo họ rằng đó là những câu cần hỏi. Nghề này dạy nhau cách viết, cách quay, cách lên nội dung đều đặn — rất ít chỗ dạy cách giữ.
Nhưng không phải nội dung nào cũng đáng cất
Đây là chỗ tôi thấy nhiều người làm sai ngay từ bước đầu: nghe xong thì hăng lên, định chép hết mấy trăm bài về một chỗ. Được ba hôm thì bỏ, vì nó vừa mệt vừa vô ích.
Nội dung không giống nhau. Có loại để lâu thì lên giá, có loại để lâu thì thành rác.
Cá và muối, hay vì sao "để đó" không phải là "để dành"
Tôi hay lấy hình ảnh này khi ngồi nói chuyện với các anh chị làm nghề lâu năm, vì nó chặn đúng chỗ dễ hiểu sai nhất.
Cá với muối nằm im trong thùng chượp 24 tháng thì thành nước mắm. Rút xuống 3 tháng thì ra một thứ khác, và người ta phải gọi nó bằng cái tên khác.
Nhưng con cá nằm im 24 tháng mà không có muối thì sau 24 tháng bạn không có nước mắm. Bạn có một cái thùng phải đem đi đổ.
Thời gian không tự làm ra giá trị. Nó chỉ nuôi lớn thứ đã có sẵn trong thùng.
Áp vào nghề của chúng ta thì rất rõ. Nội dung có ruột thật — thứ gỡ được một việc cụ thể cho một người cụ thể — để càng lâu càng có giá, vì mỗi năm trôi qua nó lại được thêm một lớp người chứng thực rằng cách đó dùng được.
Còn nội dung viết cho đủ lịch đăng thì để 3 năm cũng vậy, mà còn làm cái kệ chật.
Nên việc phải làm không phải là đăng nhiều hơn. Là chọn ra thứ có ruột, rồi cho nó một cái kệ, một người giữ, và một địa chỉ không đổi.
Bốn câu tôi nghe nhiều nhất khi nói tới chuyện này
Mỗi lần tôi nói chuyện này với người làm nghề, gần như bao giờ cũng có 4 câu bật ra. Tôi viết cả 4 ra đây, vì rất có thể ngay lúc này trong đầu bạn cũng đang có một câu trong số đó.
Câu thứ nhất: "Em không rành kỹ thuật."
Tôi hiểu câu này, và tôi muốn gỡ nó ngay, vì nó chặn nhiều người nhất.
Việc tôi đang mời bạn làm trong tuần này không có chữ nào là kỹ thuật cả. Nó là: mở bài cũ ra, chép chữ về một chỗ, đặt cho nó một cái tên. Đúng như bạn cất một tờ giấy vào cặp hồ sơ.
Phần "địa chỉ gửi đi được" thì đúng là cần một chỗ để đặt. Nhưng chỗ đó ngày nay không còn là chuyện của dân lập trình — tôi để riêng một mục ở dưới nói về nó, với 3 mức từ dễ tới khó, và mức dễ nhất thì bạn xong trong một buổi tối.
Câu thứ hai: "Em bận lắm, lấy đâu ra thời gian."
Câu này thì tôi không cãi. Bạn bận thật.
Nhưng thử tính với tôi một phép rất thô. Một tuần bạn trả lời lại bao nhiêu câu hỏi mà mình đã từng trả lời rồi? 3 câu? 5 câu? Mỗi câu gõ lại mất 10 phút.
Vậy là mỗi tuần bạn đang bỏ ra khoảng 1 tiếng để viết lại những thứ mình đã viết. Một năm là hơn 50 tiếng — hơn 6 ngày làm việc.
Việc tôi mời bạn làm tốn 1 tiếng, một lần. Nó không thêm việc cho bạn. Nó lấy lại chỗ thời gian bạn đang trả đi đều đặn mà không để ý.
Câu thứ ba: "Bài em viết có hay đâu mà cất."
Đây là câu tôi nghe nhiều nhất từ những người viết hay nhất, và nghe ít nhất từ những người viết dở.
Tôi nói thẳng chỗ này: bài của bạn không cần hay. Nó cần dùng được.
Người mẹ đang hoảng lúc 11 giờ đêm vì con sốt không đi tìm văn hay. Họ tìm một người đã từng đi qua chuyện đó và nói cho họ nghe phải làm gì. Bài mà bạn cho là "dở" ấy, nếu nó gỡ đúng việc, thì nó quý hơn 10 bài bay bổng.
Câu thứ tư: "Chép về rồi thì ai đọc?"
Câu này đúng, và cần trả lời thẳng: lúc đầu thì gần như không ai.
Cái kệ không kéo người tới — tôi đã nói ở phần trên. Việc kéo người vẫn là việc của băng chuyền, và bạn vẫn cứ đăng như đang đăng.
Cái kệ làm việc khác. Nó biến mỗi lần có người hỏi thành một lần bạn gửi đi được thứ đầy đủ nhất mình có. Và nó biến người mới gặp bạn hôm nay thành người đọc được 5 bài hay nhất của bạn trong một buổi tối, thay vì lướt vài dòng rồi thôi.
Vậy đặt cái kệ ở đâu — 3 mức, chọn mức vừa sức
Đây là câu hỏi thực tế nhất, và tôi thấy ít bài chịu trả lời cho ra hồn. Tôi trả lời thẳng, theo 3 mức từ dễ tới khó.
Dù chọn mức nào, có 3 câu bạn nên hỏi trước khi đặt chữ của mình vào một chỗ:
Hai người cùng bắt đầu hôm nay, gặp lại sau 3 năm
Tôi muốn để lại một cảnh, vì con số thì dễ quên mà cảnh thì ở lại.
Hai người cùng nghề, cùng bắt đầu vào hôm nay. Cùng viết đều, mỗi tuần 2 bài, không ai lười hơn ai.
Người thứ nhất đăng lên băng chuyền, chỉ vậy. 3 năm sau, người đó có khoảng 300 bài đã đi qua trước mắt người khác. Muốn có người mới biết tới mình thì vẫn phải đăng bài mới. Ai hỏi một câu cũ thì vẫn ngồi gõ lại từ đầu. Và nếu tài khoản có chuyện gì, 3 năm ấy gần như trắng.
Người thứ hai cũng đăng y hệt lên băng chuyền — nhưng mỗi tháng bỏ ra 1 tiếng, nhặt 2 bài đáng giữ lên kệ. 3 năm sau, trên kệ của người đó có khoảng 70 bài. Không nhiều.
Nhưng 70 bài ấy gửi đi được. Người lạ đọc được. Người cũ tìm lại được. Và chúng nằm ở chỗ không ai tắt được.
Chênh lệch giữa hai người ấy không phải chăm chỉ, không phải tài năng, cũng không phải may mắn. Là 1 tiếng mỗi tháng, và biết đặt nó vào đâu.
Cái kệ tối thiểu — 5 ngăn, không cần hơn
Tới đây chắc bạn đang nghĩ tới một việc to. Tôi muốn kéo nó xuống cho vừa tay.
Cái kệ tối thiểu của một người làm nghề chỉ cần 5 ngăn. Và bạn không phải làm cả 5 trong tuần này.
Cái kệ ra tiền cho bạn bằng đường nào
Tôi để mục này gần cuối, nhưng nếu bạn chỉ đọc một mục thì đọc mục này.
Vì mọi thứ ở trên đều vô nghĩa nếu nó không nối được vào chỗ bạn sống. Người làm nghề không thiếu việc để làm — thiếu lý do để làm thêm một việc nữa.
Cái kệ ra tiền qua 4 đường, và cả 4 đều rất đời.
Bạn để ý là không đường nào trong 4 đường trên đòi bạn viết thêm bài mới.
Đó mới là điều tôi muốn bạn mang về. Bạn không thiếu nội dung. Bạn thiếu chỗ để nội dung ấy nằm lại và tiếp tục làm việc.
Đặt tên thế nào để 6 tháng sau còn tìm ra
Chỗ này nghe vặt, nhưng nó quyết định cái kệ của bạn có dùng được hay không. Tôi đã hỏng đúng chỗ này mất gần một năm.
Chép bài về rồi đặt tên kiểu "bai-moi-2", "ban-cuoi-sua-lai" thì 6 tháng sau bạn vẫn phải mở từng tệp ra xem là bài nào. Đổi chỗ mất đồ, chứ chưa phải cất đồ.
3 chỗ hay hỏng khi mới bắt đầu dựng kệ
Tôi đã thấy đủ 3 chỗ này, và tôi cũng dính cả 3.
Chỗ tôi làm khác đi, và cái giá tôi đã trả
Vài năm trước tôi cũng viết theo lịch, viết xong là xong.
Tới một hôm có người hỏi tôi một câu mà tôi biết chắc mình đã trả lời rất kỹ ở đâu đó. Tôi tìm mất gần 20 phút, không ra, và cuối cùng gõ lại một bản ngắn hơn hẳn bản cũ.
Tối đó tôi ngồi nghĩ khá lâu. Không phải vì mất 20 phút. Mà vì tôi nhận ra mình đang làm công chứ chưa xây gì cả — mọi thứ tôi làm đều đi qua trước mắt người ta rồi khuất, và tháng sau tôi lại phải bắt đầu từ con số không.
Từ đó tôi đổi đúng một thứ, và nó nhỏ tới mức nghe chán: mọi bài đáng giữ đều phải có một địa chỉ của riêng nó, ở chỗ tôi cầm chìa. Các nền tảng vẫn đăng — nhưng đó là băng chuyền, không phải kệ.
Thay đổi đó không làm bài viết của tôi hay lên. Nó chỉ làm cho bài viết năm ngoái vẫn còn đang làm việc trong năm nay.
Và tôi cũng trả giá vài lần cho bài học ấy. Ngay hôm nay, tôi đổi một tấm ảnh bìa của một bài rồi đẩy lên. Trang thì đổi ngay, nhưng ảnh thì vẫn hiện bản cũ suốt gần một tiếng — vì hệ thống đã nhớ bản cũ và chưa chịu nhả. Tôi phải đặt lại tên tệp thì mới xong.
Chuyện nhỏ, nhưng nó nhắc đúng một điều: kho của mình thì mình mới có quyền vào sửa như thế. Nếu tấm ảnh ấy nằm trong bài đăng trên nền tảng người khác, tôi chỉ còn cách xóa bài đăng lại — và mọi lượt chia sẻ cũ thành đường dẫn chết.
Một chuyện đang xảy ra trong nhà tôi
Mấy hôm nay tôi đang khắc một thứ dài. Bảy quyển, đo lúc chiều nay là 82 chương và 874.298 chữ.
Nó chưa đăng ở đâu và chưa bán. Nhưng có một việc tôi làm ngay từ chương đầu, và tôi kể ra vì nó liên quan thẳng tới bài này: tôi rút một dãy 64 ký tự từ toàn bộ ruột sách rồi khắc dãy đó vào cuối.
Ngày nào đó mở ra, rút dấu lại rồi đem so. Khớp thì ruột còn nguyên vẹn. Lệch dù chỉ một chữ thì cả dãy đổi khác hoàn toàn.
Hôm nay tôi được nhìn cái dấu ấy đổi 3 lần trong một buổi chiều, vì sách vẫn đang dày thêm. Lần thứ hai và lần thứ ba chỉ cách nhau chưa tới 10.000 chữ trên tổng số hơn 900.000 — vậy mà 2 dãy không giống nhau ở chỗ nào đáng kể.
Tôi làm việc đó không phải vì thích kỹ thuật. Vì đó là điều kiện thứ ba của một cái kệ tử tế: không chỉ giữ được, mà còn biết được là chưa có ai đụng vào.
Và cũng ngay hôm qua tôi phát hiện mình đang thiếu điều kiện thứ hai — cả bộ đó mới chỉ có một bản, nằm trên một cái ổ cứng. Cái bảng 5 ngăn phía trên không phải lý thuyết tôi nghĩ ra cho hay; nó vừa bắt được lỗi của chính tôi trước khi bắt lỗi của ai khác.
Lộ trình 4 tuần, mỗi tuần một việc
Tôi không mời bạn dựng lại cả hệ thống. Việc đó lớn, và làm lớn thì hay bỏ dở giữa chừng.
Việc nhỏ nhất, làm được ngay tối nay
Nếu cả bài này bạn chỉ làm được đúng một việc, tôi mong đó là việc của tuần 1, và mong bạn làm luôn tối nay khi nhà đã yên.
Mở ra, chọn 5 bài, chép về một chỗ. Đặt cho mỗi bài một cái tên tử tế.
Chỉ vậy thôi. Sau chừng một tiếng đó, lần tới có người nhắn hỏi bạn đúng câu hỏi ấy, bạn gửi được một đường dẫn thay vì gõ lại từ đầu lúc 11 giờ đêm.
Và 5 bài đó bắt đầu được tính là tài sản, thay vì tính là việc đã làm.
Cái bài bạn viết trong 20 phút hôm ấy, cái bài làm một người lạ nhắn tin cho bạn lúc gần khuya — nó xứng đáng có một địa chỉ. Thứ đã đổi được điều gì đó trong đầu một người thật thì không nên nằm lẫn trong một dòng chảy mà chẳng ai lội ngược.
Lưu Tâm: Tối nay mở điện thoại, tìm lại bài tâm đắc nhất của bạn năm ngoái và bấm giờ xem mất bao lâu. Con số đó là điểm khởi đầu thật của bạn. Rồi chọn đúng 5 bài, hẹn 1 tiếng trong tuần này để chép chúng về một chỗ bạn cầm chìa — và đặt cho mỗi bài một cái tên đọc lên là biết nội dung.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.