Không ai mua máy khoan vì thích máy khoan
Tôi muốn bắt đầu bằng một chuyện chẳng liên quan gì tới Internet: cái máy khoan.
Chưa ai trong đời đi mua một cái máy khoan vì thích máy khoan. Không ai cầm nó về, đặt lên bàn, rót một ly trà rồi ngồi ngắm. Người ta mua nó vì cần một cái lỗ trên tường.
Mà nói vậy vẫn chưa đúng. Không ai cần một cái lỗ cả. Cái lỗ xấu, cái lỗ làm bẩn tường, khoan xong còn phải quét vụn vôi. Thứ người ta thật sự muốn là bức tranh treo thẳng trên tường phòng khách — để tối ăn cơm xong, ngồi xuống ghế, ngẩng lên là thấy nó ở đó.
Cái máy khoan chỉ là đoạn đường ở giữa. Khoan xong thì cất vào tủ, cả năm không đụng tới.
Tôi kể chuyện này vì tôi làm nghề bán máy. Và tôi biết rất rõ cái bẫy của người bán máy: kể mãi về cái máy. Mũi khoan bao nhiêu ly, mô-tơ bao nhiêu vòng, pin dùng được mấy tiếng. Trong khi người đứng trước mặt mình chỉ đang nghĩ về một chuyện: bức tranh của tôi bao giờ mới lên tường?
Vậy bức tranh của bạn là gì?
Nếu bạn đang làm nghề trên Internet — bán khóa học, nhận học viên, chăm một nhóm khách quen — thì bức tranh của bạn không phải là một phần mềm. Tôi tin nó là một buổi sáng.
Cho nên câu tôi muốn hỏi bạn không phải là "bạn đang dùng công cụ gì". Câu tôi muốn hỏi là:
Sáng nay, bạn mất bao lâu để biết đêm qua nhà mình có chuyện gì?
Bạn thử tính thật xem. Từ lúc mở mắt tới lúc trả lời được câu đó, bạn đi qua mấy chặng?
Tôi đoán nó đi gần giống thế này. Với tay lấy điện thoại. Vào trang cá nhân xem bài hôm qua có ai bình luận. Sang hộp thư, lướt qua mấy chục cái thư rác để tìm một cái thư thật. Vào nhóm, cuộn lên xem đêm qua ai hỏi gì mà mình chưa trả lời. Rồi mở cái bảng tính vẫn ghi tay danh sách khách, xem có tên nào mới. Nếu tháng này đang chạy quảng cáo thì mở thêm một chỗ nữa để xem tiền đã tiêu bao nhiêu.
Năm chỗ. Có hôm sáu. Mất hai mươi phút, có hôm nửa tiếng — và cái mệt không nằm ở hai mươi phút đó.
Cái mệt nằm ở chỗ: đi hết năm chỗ rồi, bạn vẫn không trả lời được câu quan trọng nhất. Đêm qua có ai thật sự cần mình không? Bạn có một nắm mảnh vụn — mấy cái tim, một cái thư, hai câu hỏi trong nhóm — nhưng chúng nằm rời nhau, và không mảnh nào chịu ghép với mảnh nào.
Đó chính là khoan tường bằng cái đinh và cái búa. Làm được, nhưng tường lở, tay đau, và bức tranh treo lên vẫn hơi nghiêng.
Khoan đúng chỗ: cái màn hình phải trả lời, không phải phải trưng bày
Tôi cũng khoan bằng đinh và búa như thế nhiều năm, cho tới lúc ngồi xuống dựng một cái bảng cho riêng mình. Và sai lầm đầu tiên của tôi rất buồn cười: tôi cho nó hiện thật nhiều con số. Nhìn vào thấy oai lắm. Nhưng mở ra ba hôm thì tôi bỏ, vì nhìn xong tôi vẫn không biết mình phải làm gì tiếp.
Một cái bảng nhiều số không giúp bạn. Nó chỉ đổi cảm giác bối rối từ "không biết gì" thành "biết quá nhiều thứ chẳng để làm gì".
Cái tôi làm sau đó là ngồi xuống, gạch hết, và chỉ giữ lại những gì trả lời được đúng ba câu của một buổi sáng:
- Đêm qua có ai mới để lại tên và email không? Vài người? Không ai? Con số này thô, và nó không biết nói dối.
- Họ đến từ đâu? Từ bài viết nào, từ đường dẫn nào. Vì cái nào mang người tới thì mình còn biết đường mà làm thêm cái đó.
- Có ai đọc gần hết rồi lặng lẽ bỏ đi không? Đây là câu ít người hỏi nhất, mà theo tôi là câu đắt nhất. Một người đọc tới 80 phần trăm rồi đóng tab là một người suýt nữa — và chỗ họ dừng lại chính là chỗ bài viết của bạn đang gãy.
Ba câu. Hết. Nếu một con số không phục vụ một trong ba câu đó, tôi không cho nó lên màn hình nữa.
Và tôi phải nói thêm một chuyện, vì tôi biết nó là chỗ nhiều người bỏ cuộc: con số bằng 0 cũng là một câu trả lời. Sáng nào mà cả ba câu đều trả về số không, cảm giác rất nản — nản tới mức lần sau bạn không muốn mở ra nữa. Tôi hiểu cảm giác đó, mấy tháng đầu tôi cũng vậy.
Nhưng ba buổi sáng liên tiếp thấy số không, đó không phải một lời chê. Đó là một cái chỉ tay. Nó đang nói: chỗ bạn đứng nói chuyện hôm qua không có ai đi ngang qua. Biết điều đó vào sáng thứ ba thì bạn còn kịp đổi chỗ đứng. Không biết, bạn đứng nói tiếp ba tháng nữa — rồi kết luận rằng nghề này khó, trong khi cái khó nằm ở chỗ đứng chứ không nằm ở nghề.
Cái này bạn làm được ngay tối nay, không cần phần mềm gì cả: lấy một tờ giấy, viết ra ba câu bạn muốn biết mỗi sáng. Chỉ ba thôi, viết bằng tiếng người, không dùng thuật ngữ. Rồi nhìn lại mấy chỗ bạn đang mở mỗi sáng, đánh dấu chỗ nào thật sự trả lời được câu nào. Tôi đoán bạn sẽ thấy phần lớn những chỗ mình mở mỗi sáng không trả lời câu nào cả — chúng chỉ cho bạn cảm giác đang cập nhật tình hình.
Khoan cho khéo: cái lỗ không được làm vỡ tường
Nhưng khoan đúng chỗ chưa đủ. Ai từng khoan tường đều biết cái nỗi sợ này: khoan trúng chỗ rồi mà mũi khoan làm bung cả mảng vữa, thế là phải trám lại, và vết trám thì không bao giờ giống tường cũ.
Với con số cũng vậy. Một con số sai còn tệ hơn không có con số — vì nó khiến bạn tự tin đi sai đường.
Chỗ này tôi phải nói thẳng một điều mà tôi tin nhiều người đang dính, kể cả tôi của mấy năm trước: phần lớn con số chúng ta hay nhìn là con số của mình, không phải con số của khách.
Bạn đối chiếu thử:
- Tháng này đăng được 18 bài.
- Trang có thêm 340 người theo dõi.
- Đã trả lời hết tin nhắn trước 10 giờ tối.
- Đã quay xong 6 video.
- Có 7 người để lại email và mở thư đầu tiên.
- Có 2 người quay lại đọc bài thứ hai.
- Có 1 người bấm vào bảng giá rồi đóng tab.
- Có 4 người đọc tới dòng cuối mà không để lại gì.
Cột bên trái làm bạn thấy mình chăm chỉ. Cột bên phải làm bạn biết mình đang ở đâu. Và bạn để ý mà xem: cột bên phải lúc nào cũng nhỏ hơn ta mong, lúc nào nhìn cũng hơi hụt hẫng. Đó chính là lý do người ta né nó, để quay về ôm cột bên trái cho ấm lòng.
Nhưng cái tường của bạn chỉ chịu treo tranh khi cái lỗ nằm đúng vào thanh gỗ bên trong. Khoan vào chỗ rỗng thì hôm nay tranh vẫn treo được đấy — vài tuần sau nó rơi.
Rồi cuối cùng, bức tranh lên tường
Buổi sáng của tôi bây giờ trông thế này. Pha xong cốc cà phê, mở đúng một trang. Nhìn ba con số. Mất khoảng một phút, có hôm chưa tới. Rồi đóng lại, đi làm việc khác.
Nghe rất tẻ nhạt. Và tôi mong bạn hiểu rằng cái tẻ nhạt đó chính là món hàng.
Vì thứ tôi đổi được không phải là hai mươi phút. Hai mươi phút thì đáng bao nhiêu. Thứ tôi đổi được là tôi thôi phải nhớ.
Trước kia, cái danh sách "sáng nay phải kiểm chỗ nào" nằm trong đầu tôi. Mà thứ gì nằm trong đầu thì nó không nằm yên — nó nhắc mình lúc đang ăn cơm, nó nhắc mình lúc đang chơi với con, nó nhắc mình lúc 11 giờ đêm khi mình vừa đặt lưng xuống. Cái mệt của người làm nghề một mình phần lớn không phải mệt vì làm nhiều. Mệt vì không lúc nào được phép quên.
Một cái màn hình trả lời được ba câu, chạy sẵn từ đêm hôm trước, thật ra không phải là công cụ đo lường. Nó là chỗ để bạn đặt cái gánh trí nhớ xuống.
Bạn không cần biết nhiều hơn. Bạn cần thôi phải nhớ — để đầu còn chỗ mà nghĩ ra thứ đáng nghĩ.
Ba câu đó không cố định suốt đời
Có một chỗ tôi phải nói thêm, vì nếu bỏ qua thì lời khuyên trên dễ thành cứng nhắc.
Ba câu tôi kể ở trên là ba câu của tôi, ở giai đoạn tôi đang đứng. Chúng không phải ba câu đúng cho mọi người, và cũng không phải ba câu đúng mãi mãi.
Bạn thử soi xem mình đang ở chặng nào, vì mỗi chặng có câu hỏi riêng của nó:
Nếu bạn chưa có ai để lại tên — thì câu "đêm qua có ai mới không" là câu quá sớm, hỏi mỗi ngày chỉ tổ nản. Câu đúng của chặng này là: có bao nhiêu người thật sự đọc hết một bài của tôi trong tuần? Chưa cần họ để lại gì. Chỉ cần biết có người chịu đọc hết. Vì chưa ai đọc hết thì đặt cái ô xin email cũng chẳng ai điền.
Nếu bạn đã có vài chục cái tên — câu đúng đổi sang: trong số họ, ai còn mở thư của tôi? Một danh sách 200 người mà chỉ 20 người còn mở thì thật ra bạn đang có 20 người, không phải 200. Và biết con số thật đó sớm thì đỡ hơn nhiều so với việc cứ tưởng mình có 200.
Nếu bạn đã bán được đều — câu đúng lại đổi lần nữa, và lần này nó khó chịu hơn: người mua lần thứ nhất có quay lại lần thứ hai không? Đây là con số nhiều người né nhất, vì nó chạm vào chỗ đau: bán được lần đầu là chuyện của lời mời, còn bán được lần hai là chuyện của cái mình đã giao.
Bạn thấy điểm chung của ba chặng chứ? Câu hỏi luôn nhích về phía sau một bước — từ chỗ người ta biết mình, sang chỗ người ta tin mình, rồi sang chỗ người ta ở lại với mình.
Một cái bảng số tốt không phải cái hiện được nhiều thứ. Là cái đổi câu hỏi theo đúng chặng bạn đang đi.
Cho nên nếu tối nay bạn viết ra ba câu của mình rồi thấy nó khác ba câu của tôi — thì bạn viết đúng. Còn nếu sáu tháng nữa ba câu ấy vẫn y nguyên, đó mới là lúc đáng xem lại: hoặc bạn chưa đi được bước nào, hoặc bạn đã đi rồi mà cái bảng thì đứng lại.
Cái bẫy ngược: khoan xong rồi vẫn đứng nhìn cái lỗ
Có một chuyện xảy ra với gần như tất cả những người lần đầu dựng được cái bảng cho mình, và tôi cũng dính. Trước kia mỗi sáng khổ sở đi năm chỗ. Giờ có một chỗ trả lời đủ. Đáng lẽ nhẹ đi. Nhưng không — tôi mở nó ra sáu lần một ngày.
Mười giờ mở một lần. Mười một giờ mở lại. Ăn trưa xong mở nữa. Mà bạn biết đấy, con số của một buổi sáng thì vẫn là con số của buổi sáng đó. Mở lần thứ hai không cho tôi biết thêm gì cả. Nó chỉ cho tôi một thứ khác: cái cảm giác mình đang làm việc, trong lúc thật ra mình chưa làm gì.
Tôi phải mất một thời gian mới gọi đúng tên nó. Đó không phải là quản lý. Đó là lo lắng, có thêm công cụ hỗ trợ.
Và nó tinh vi ở chỗ trông rất giống chăm chỉ. Người ngoài nhìn vào thấy bạn sát sao. Chỉ mình bạn biết mỗi lần bấm mở là một lần đi tìm một lời trấn an — hôm nay có ai không, có ai không. Cái bảng lúc ấy thôi làm cái bàn làm việc, nó thành cái gương. Mà soi gương thì không ra được sản phẩm nào.
Cách tôi chữa rất thô: mở đúng một lần, vào một giờ cố định, xong đóng lại. Nếu trong ngày tôi thấy tay mình định mở lần thứ hai, tôi coi đó là tín hiệu — không phải tín hiệu về công việc, mà tín hiệu về chính tôi. Nó nói rằng tôi đang né một việc khó nào đó và cần một chỗ để trốn vào.
Cái bảng sinh ra để bạn thôi phải nhớ. Nếu nó thành chỗ bạn chạy tới mỗi khi bồn chồn, thì bạn vừa đổi một gánh nặng này lấy một gánh nặng khác — và gánh mới còn khó bỏ hơn, vì trông nó rất giống việc.
Cất cái máy khoan vào tủ
Quay lại chuyện cái máy khoan lúc đầu.
Khoan xong, bạn lau nó, cuộn dây, cất vào tủ. Có khi cả năm sau mới lôi ra lần nữa. Nó không phải thứ bạn khoe với khách tới nhà.
Thứ bạn khoe là bức tranh. Và thứ bạn thật sự tận hưởng còn ở sâu hơn nữa: cái cảm giác tối ăn cơm xong, ngồi xuống ghế, ngẩng lên và thấy nó ở đó — thẳng thớm, đúng chỗ, không phải nghĩ tới nữa.
Cỗ máy cũng thế thôi. Nếu ngày nào bạn cũng phải nghĩ về nó, phải chỉnh nó, phải nhớ bật nó — thì nó chưa làm xong việc của nó. Một cỗ máy làm xong việc là cỗ máy bạn quên mất là mình đang có.
Cho nên nếu tối nay bạn có ngồi xuống xem lại cách mình làm việc, tôi mong bạn đừng bắt đầu bằng câu "mình nên dùng phần mềm nào". Hãy bắt đầu bằng câu này, và trả lời nó thật cụ thể, viết ra giấy hẳn hoi:
Sáng mai, tôi muốn biết đúng ba điều gì — và tôi muốn biết chúng trong bao nhiêu phút?
Trả lời xong câu đó, bạn đã biết mình cần khoan vào chỗ nào trên tường. Còn mua máy khoan nào thì là chuyện dễ, và là chuyện sau.
Lưu Tâm: Tối nay, trước khi mở bất kỳ phần mềm nào, lấy một tờ giấy và viết ra ba điều bạn muốn biết vào sáng mai — viết cụ thể tới mức đọc lên là biết ngay hôm nay hơn hôm qua hay kém hơn. Ba dòng đó đáng giá hơn mọi bản dùng thử bạn định đăng ký cuối tuần này.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.