Nghề của bạn đã có bản sao nào chưa?
Có một phép thử tôi hay dùng khi muốn biết một người đã dựng được nghề tới đâu. Nó chỉ gồm một câu hỏi, và câu hỏi đó không nói gì về doanh thu:
Nếu bây giờ có người khác đứng ra làm thay bạn đúng một buổi — kết quả họ làm ra có giống cái bạn làm ra không?
Không cần giống hệt. Chỉ cần giống tới mức khách không nhận ra hôm đó không phải bạn.
Tôi hỏi câu này với người có nghề thật, và câu trả lời thường tới sau một khoảng lặng. Không phải khoảng lặng của người không biết. Là khoảng lặng của người vừa nhìn thấy một chuyện mình chưa từng nhìn thẳng vào.
Trước hết, phải nói cho rõ: bạn đã làm được phần khó nhất
Trong nghề này có một thứ mà tiền không mua được, quảng cáo không tạo ra được, và không ai đi tắt được: làm ra kết quả thật cho một người thật.
Nếu học viên của bạn quay lại, nếu người ta giới thiệu nhau tới, nếu bạn đóng lớp mà vẫn có người hỏi khi nào mở lại — thì bạn đã đi qua cái cửa mà phần lớn người trong ngành không đi qua nổi. Chuyện đó không may mắn. Chuyện đó là mấy năm bạn đứng lớp, sửa đi sửa lại, nghe từng người kể vướng chỗ nào rồi tự điều chỉnh.
Tôi nói phần này ra trước không phải để lấy lòng. Tôi nói vì phần tiếp theo sẽ dễ bị hiểu nhầm, và tôi muốn bạn đọc nó với đúng tinh thần: cái sắp nói không đụng gì tới tay nghề của bạn.
Nhưng cái nghề đó hiện đang nằm ở đâu?
Bạn thử hình dung một buổi bạn dạy. Có một chỗ học viên hay vướng, và bạn biết chính xác phải nói lại theo cách nào thì họ mới thông. Bạn không tra ở đâu cả. Nó bật ra.
Rồi có một người học chậm hơn cả lớp. Bạn nhìn cái mặt họ là biết họ đang kẹt ở đâu, nên bạn quay lại một bước, đổi ví dụ. Cái đó cũng không có trong giáo án.
Cuối buổi, có người hỏi một câu ngoài bài. Bạn trả lời được, và câu trả lời của bạn hay hơn cả phần bạn chuẩn bị sẵn.
Ba chuyện đó chính là nghề. Và cả ba đều đang nằm đúng một chỗ: bên trong đầu bạn.
Chừng nào chỉ có mình bạn làm, chuyện đó không sao. Đầu bạn ở ngay đây, dùng lúc nào cũng được.
Nhưng tới ngày bạn muốn có người thứ hai đứng lớp, hoặc muốn mở thêm một nhóm, hoặc chỉ muốn đi nghỉ 10 ngày mà việc vẫn chạy — thì cái nghề nằm trong đầu bạn bỗng trở thành thứ không mang đi đâu được.
Người thứ nhất bạn dạy được, vì bạn ngồi cạnh họ. Tới người thứ 10 thì mỗi người ra một kiểu — không phải vì họ kém, mà vì không có gì để họ soi vào ngoài trí nhớ của bạn.
Vì sao tuyển người giỏi hơn cũng không chữa được
Phản xạ thông thường lúc này là đi tìm người giỏi hơn. Tìm được thì mừng, nhưng thường thì vài tháng sau vẫn lệch — và lần này lệch theo kiểu khó chịu hơn, vì người giỏi có cách làm riêng của họ.
Gốc của chuyện không nằm ở người. Nó nằm ở chỗ này, và tôi nghĩ đây là câu đáng đọc chậm nhất trong cả bài:
Cái chuẩn của bạn, trong đầu bạn, không có hình dạng.
Bạn nhìn một sản phẩm học viên làm ra và biết ngay nó chưa đạt. Nhưng nếu có người hỏi "chưa đạt ở điểm nào, tính theo thang nào" thì bạn phải nghĩ một lúc — và câu trả lời mỗi hôm một khác, tùy hôm đó bạn khắt khe tới đâu.
Cái chuẩn ấy có thật. Nó chính xác. Nhưng nó ở dạng cảm nhận, và cảm nhận thì không sao chép được. Bạn không thể đưa cho người khác một cái cảm nhận.
Tôi phải học chuyện này theo cách hơi đau. Tôi từng dựng ra thứ thứ hai giống hệt thứ thứ nhất, và tôi tưởng phần khó là làm ra bản sao. Hóa ra làm bản sao là phần dễ nhất — chép là xong. Cái ngốn của tôi trọn một ngày là phần đến sau: làm sao để 6 tháng nữa, khi quay lại, tôi còn phân biệt được cái nào là cái nào. Lúc làm thì nhớ hết. Một tháng sau mở ra thì mọi thứ na ná nhau, và tôi phải mở từng cái ra mới biết cái nào đang chạy thật.
Người sẽ mở công việc của bạn ra vào tháng sau là một người lạ. Chín trên mười lần, người lạ đó chính là bạn.
Cái khuôn trông như thế nào
Khi tôi nói "đưa cái chuẩn ra khỏi đầu", tôi biết trong đầu nhiều người hiện lên hình ảnh một bộ tài liệu dày cộp, viết mất 3 tháng, viết xong không ai đọc.
Không phải thứ đó. Thứ đó chết ngay từ tuần đầu.
Cái thật sự chạy được thì nhỏ hơn nhiều, và nó chỉ cần nói rõ 3 việc:
Bạn để ý mục số 3. Đó là mục hay bị bỏ nhất, và bỏ nó thì hai mục trên thành vô dụng.
Vì một cái chuẩn chỉ nằm bằng chữ thì người viết ra nó cũng quên. Tôi nói câu này với sự chắc chắn của người vừa vấp: tôi viết xong một quy tắc cho nhà mình, và ngay ở việc kế tiếp trong chiều hôm đó, chính tôi phá quy tắc vừa viết. Không phải một tuần sau. Việc kế tiếp.
Cho nên cái chuẩn phải có chỗ đứng gác. Một bản kiểm bắt buộc đi qua, một người ký nhận, một cái máy chặn lại. Thứ gì cũng được, miễn là nó không dựa vào việc ai đó phải nhớ.
Kỷ luật đáng tin nhất không nằm trong ý chí ai cả. Nó nằm trong cấu trúc — thứ vẫn làm việc vào những hôm mọi người đều mệt.
Nỗi sợ lớn nhất: viết ra thành khuôn thì mất chất
Mỗi lần tôi nói chuyện này với người có nghề, gần như lần nào cũng gặp đúng một câu phản đối. Và đó là câu phản đối hay, không phải câu chống chế.
Nghề của tôi sống nhờ cái linh hoạt. Ép nó vào khuôn thì nó thành máy móc, khách sẽ cảm nhận được ngay.
Tôi hiểu nỗi sợ đó, vì tôi từng có nó. Nên tôi muốn trả lời thẳng.
Cái khuôn không đụng tới chỗ bạn linh hoạt. Nó chỉ dọn đường cho chỗ đó.
Bạn thử nhớ lại một buổi dạy hay nhất của mình. Cái làm nó hay là chỗ bạn ứng biến — bạn thấy một học viên có vẻ mặt lạ, bạn dừng lại, bạn đổi hướng. Đúng không?
Giờ nhớ tiếp: cái buổi hay đó xảy ra vào hôm bạn đang ở trạng thái nào? Tôi cá là hôm bạn thoải mái. Hôm bạn không phải vừa chạy vừa nhớ xem đã gửi tài liệu chưa, đã thu tiền của ai chưa, slide thứ 14 để đâu.
Còn những hôm bạn dạy nhạt nhất, tôi đoán là hôm đầu bạn đầy việc vặt.
Cái khuôn không thay thế chỗ bạn ứng biến. Nó dọn sạch phần lặt vặt, để bạn còn đủ đầu mà ứng biến.
Có một cách phân biệt tôi thấy dùng được: khuôn hóa cái LẶP LẠI, giữ nguyên cái TÙY NGƯỜI.
Trình tự các bước là lặp lại — khuôn hóa được. Cách bạn giải thích cho một người đang bí là tùy người — để nguyên. Danh sách thứ phải chuẩn bị trước buổi học là lặp lại — khuôn hóa được. Việc chọn nói gì với học viên vừa gặp chuyện buồn là tùy người — không ai khuôn nổi, và cũng không nên.
Người sợ mất chất thường là người chưa tách được hai thứ đó ra, nên thấy khuôn là thấy cả nghề mình bị đóng hộp.
Còn một chuyện nữa, và cái này thì hơi ngược đời: cái khuôn thường làm lộ ra chỗ bạn giỏi. Khi mọi thứ lặp lại đã có chỗ của nó, phần còn lại — phần bạn phải tự nghĩ — hiện ra rất rõ. Và đó chính là phần đáng để bạn tính tiền cao hơn, phần khiến người ta tìm đúng bạn chứ không tìm ai khác.
Viết cái khuôn đầu tiên vào lúc nào
Tới đây thì phần khó nhất còn lại chỉ là bắt đầu. Và tôi muốn nói cụ thể, vì chỗ này người ta hay làm sai — tôi cũng sai đúng kiểu đó.
Cách sai là: dành ra một buổi chiều, pha một ấm trà, ngồi xuống trước trang giấy trắng và cố nhớ lại mình vẫn làm việc đó thế nào.
Nghe rất nghiêm túc. Nhưng nó không ra được cái khuôn dùng được, vì một lý do đơn giản: phần lớn những gì bạn làm giỏi thì bạn không nhớ là mình có làm. Nó đã chìm xuống thành phản xạ. Ngồi nhớ lại, bạn viết ra được các bước lớn — mà các bước lớn thì ai cũng đoán ra. Cái làm nên chất lượng nằm ở những nhịp nhỏ bạn không kể: chỗ bạn dừng lại hỏi thêm một câu, chỗ bạn đổi giọng, chỗ bạn quyết định bỏ qua một thứ vì thấy chưa đúng lúc.
Cách đúng ngược lại hoàn toàn, và nó không tốn thêm buổi chiều nào cả: đừng viết khuôn trước khi làm. Viết trong lúc làm.
Lần tới bạn làm đúng việc đó — buổi tư vấn, buổi dạy, lần giao hàng cho khách — mở sẵn một trang trắng bên cạnh. Làm bình thường. Mỗi lần bạn vừa làm xong một nhịp, gõ một dòng cho mình. Không cần đẹp, không cần đủ câu. "Hỏi họ đang kẹt ở đâu trước, đừng giới thiệu vội." "Chỗ này họ hay im — đợi, đừng nói tiếp."
Làm ba lần như thế, bạn có một bản nháp thật hơn bất cứ thứ gì viết ra từ trí nhớ. Vì nó được ghi ngay lúc còn nóng, bởi người đang làm chứ không phải người đang hồi tưởng.
Còn chọn việc nào để đúc khuôn trước? Tôi có một cách chọn rất thô mà chưa sai lần nào. Lấy giao của hai thứ: việc bạn làm đi làm lại nhiều nhất, và việc bạn ngán nhất mỗi lần phải làm. Chỗ giao nhau của hai cái đó chính là việc đang ăn mòn bạn nhiều nhất mà lại dễ tách ra khỏi bạn nhất.
Đừng bắt đầu bằng việc khó nhất, cũng đừng bắt đầu bằng việc bạn yêu nhất. Việc bạn yêu nhất thì cứ giữ lấy mà làm — đó là lý do bạn vào nghề này.
Một điều nữa, để bạn đừng bỏ cuộc ở bản đầu tiên: cái khuôn đầu tay chắc chắn xấu. Nó thiếu bước, nó lộn xộn, đọc lại thấy ngượng. Bình thường. Bản một là để có cái mà sửa. Bản hai bạn sửa sau lần làm kế tiếp. Tới bản ba thì tự nhiên nó đủ dùng — và điều buồn cười là bản ba thường ngắn hơn bản một, vì lúc đó bạn đã biết chỗ nào thật sự quan trọng.
Người bỏ cuộc gần như luôn bỏ ở bản một, vì họ tưởng khuôn phải đúng ngay từ đầu mới gọi là khuôn.
Thứ bạn đang thiếu không phải là người
Tôi muốn khép lại bằng chỗ tôi mở ra.
Nếu câu hỏi đầu bài làm bạn khựng lại một nhịp, thì tôi mong bạn đọc kết luận này cho đúng: thứ bạn thiếu không phải tay nghề, cũng không phải người làm cùng. Tay nghề bạn đã có, và có ở mức người khác phải mất nhiều năm mới chạm tới.
Thứ đang thiếu là cái khuôn. Là hình dạng của thứ bạn vẫn làm đúng bằng bản năng.
Và khoảng cách giữa "một người làm giỏi" với "một cái nghề nhân ra được" chỉ nằm ở đó — không nằm ở chỗ giỏi thêm nữa.
Nếu tối nay bạn muốn bắt đầu, hãy bắt đầu từ chỗ rẻ nhất: lấy đúng một việc bạn làm thường xuyên nhất — buổi tư vấn đầu, cách trả lời người mới nhắn tin, cách chấm bài. Chỉ một việc. Rồi viết ra 3 dòng: xong là thế nào · chỗ nào hay hỏng · ai kiểm trước khi tới tay khách. Ba dòng, không cần hay. Tối mai làm việc đó lần nữa, bạn sẽ thấy có chỗ cần sửa lại — sửa vào. Sau 5 lần, bạn có cái khuôn đầu tiên của mình.
Còn nếu tới lúc bạn muốn đi nhanh hơn — muốn cái khuôn ấy không chỉ nằm trên giấy mà thành một cỗ máy có cửa gác, chạy cả vào những hôm bạn vắng mặt — thì đó là chỗ chúng tôi đứng, và chúng tôi mang sẵn phần đó.
Nhưng phần đầu, phần khó nhất, phần không ai làm hộ được — bạn đã làm xong từ lâu rồi.
Lưu Tâm: Lấy đúng một việc bạn làm đi làm lại mỗi tuần, và tối nay viết nó ra thành các bước — viết cho một người chưa biết gì đọc là làm được. Đừng viết cả nghề. Một việc thôi. Cái khuôn đầu tiên bao giờ cũng là cái khuôn xấu nhất, và nó vẫn đáng giá hơn cái khuôn hoàn hảo còn nằm trong đầu bạn.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.