Nhật ký khuôn #9: Cái kho chỉ có mười ngăn — và vì sao suốt nhiều tháng tôi không hề thấy
Tối qua tôi làm một việc mà lâu lắm rồi tôi không làm: mở trang blog của chính mình ra, cuộn từ trên xuống dưới, và cố đọc nó bằng con mắt của một người lạ vừa mới nghe tên tôi lần đầu.
Bạn thử làm việc đó với nhà của bạn mà xem. Nó khó hơn ta tưởng. Vì mỗi bài trên đó ta đều nhớ hôm viết nó ta đang nghĩ gì, đang bí chỗ nào, câu nào ta đắc ý — nên ta không đọc, ta chỉ đang nhớ lại.
Tôi phải cuộn tới lần thứ hai mới thấy. Và khi thấy rồi thì tôi ngồi thẳng dậy.
Nhiều bài của tôi đang đeo chung một khuôn mặt.
Không phải chữ giống nhau. Chữ thì khác hẳn. Là cái ảnh — tấm ảnh vuông vắn nằm trên đầu mỗi bài, thứ người ta nhìn thấy trước cả tiêu đề. Cuộn nhanh xuống, mắt tôi bắt đầu lướt qua chúng như lướt qua những viên gạch giống nhau trên một bức tường.
Tôi đi đếm, và con số làm tôi lạnh người
Cảm giác thì không tính. Cho nên sáng nay tôi làm một việc rất thô: đem toàn bộ ảnh trên nhà mình ra, cắt lấy đúng phần hình vẽ ở giữa, rồi so từng cặp một với nhau.
Kết quả: 20 trên 23 tấm bìa đang dùng chung hình với một tấm khác. Ở phần hình minh họa nằm trong thân bài, con số là 15 trên 19.
Nhưng cái làm tôi lạnh không phải hai con số đó. Là chỗ này: chúng trùng chéo nhau. Một bài nhật ký hậu trường của tôi và một bài viết cho người đang tìm khách — hai bài chẳng liên quan gì tới nhau, nằm cách nhau cả tháng — lại đang đeo đúng một khuôn mặt.
Nghĩa là với một người lạ vừa vào nhà tôi, hai bài đó trông như hai tập của cùng một thứ. Họ đọc một bài, thấy tấm ảnh quen, và trong đầu họ có một câu rất khẽ: cái này hình như đọc rồi. Rồi họ cuộn qua.
Không ai nhắn cho tôi để phàn nàn về chuyện đó. Không ai bỏ đi và nói lý do. Nó chỉ âm thầm bào mòn — mỗi lần một chút.
Vì sao suốt nhiều tháng tôi không hề thấy
Đây mới là phần tôi muốn kể chậm, vì tôi nghĩ nó không phải chuyện riêng của tôi.
Tôi không hề lười. Mỗi lần đúc một tấm ảnh mới, tôi có ngồi chọn. Tôi nghĩ về bài đó, thấy nó nói về sự kết nối, nên tôi chọn hình một tấm lưới. Lần khác, bài nói về một cánh cửa mở ra, tôi chọn hình cái cổng. Lần nào cũng có lý do. Lần nào tôi cũng thấy mình đang chọn, chứ không phải đang lặp.
Chỗ hỏng nằm ở chỗ khác: tôi chưa bao giờ nhìn cả 42 tấm cạnh nhau.
Tôi nhìn từng tấm, vào ngày tôi làm ra nó. Mỗi lần một tấm, cách nhau vài ngày, đôi khi vài tuần. Trong tầm nhìn hẹp đó, tấm nào cũng mới, tấm nào cũng hợp lý.
Nhưng khách của tôi thì không xem như thế. Họ vào trang, và họ nhìn thấy cả bức tường, ngay trong một cái liếc mắt. Cái mà tôi phải mất mấy tháng và một cái máy đếm mới nhận ra, họ nhận ra trong ba giây — chỉ có điều họ không gọi tên nó ra, họ chỉ thấy hơi chán rồi đi.
Bạn nhìn việc mình làm theo trục thời gian, từng cái một. Khách nhìn nó theo trục không gian, tất cả cùng một lúc. Hai người đang xem hai thứ khác nhau.
Tôi ngờ rằng bạn cũng đang có một bức tường như thế ở đâu đó. Ba mươi bài đăng gần nhất của bạn, xếp cạnh nhau, có bao nhiêu bài mở đầu bằng cùng một kiểu câu? Mười lần bạn nhắn cho một người khách mới quen, có bao nhiêu lần bạn dùng gần đúng một câu chào? Năm buổi tư vấn gần nhất, bạn kết thúc bằng cùng một lời dặn đúng không?
Bạn không nhớ. Tôi cũng không nhớ. Vì chưa ai trong chúng ta ngồi xuống xếp chúng cạnh nhau bao giờ.
Gốc bệnh không phải là lười. Là cái kho chỉ có 10 ngăn.
Khi tôi lần ngược về tận gốc, tôi tìm ra thủ phạm — và nó làm tôi im lặng một lúc lâu.
Toàn bộ 42 tấm ảnh của tôi được vẽ ra từ một bộ hình dùng chung. Bộ đó có đúng 10 hình. Mười cái khuôn, đúc ra bốn mươi hai sản phẩm.
Nói cách khác: từ tấm thứ mười một trở đi, tôi không còn lựa chọn nào nữa. Tôi bắt buộc phải lặp. Cái tôi tưởng là "chọn" thật ra chỉ là bốc lại một trong mười thứ có sẵn, rồi tự kể cho mình nghe một lý do nghe hợp tai.
Và đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại cùng tôi một chút, vì tôi tin nó đúng với rất nhiều thứ khác trong nghề:
Khi cái kho của bạn cạn, bạn không dừng lại. Bạn tiếp tục lặp — và vẫn thấy mình đang lựa chọn.
Người có 10 câu chuyện thì tới buổi nói chuyện thứ hai mươi vẫn kể lại chuyện cũ, mà vẫn thấy mình đang kể chuyện mới, vì lần này bối cảnh khác. Người có 5 cách mở bài thì bài thứ ba mươi vẫn dùng lại một trong năm cách đó. Không ai trong họ lười cả. Cái kho hết, thế thôi. Mà cái kho hết thì không có tiếng động nào báo cho mình biết.
Không chữa được bằng cách cố sáng tạo hơn
Phản xạ đầu tiên của tôi, và tôi đoán cũng là của bạn, là tự nhủ: lần sau chú ý hơn, đừng dùng lại hình cũ nữa.
Tôi bỏ ngay ý đó. Vì nó dựa vào trí nhớ, mà chuyện vừa rồi đã chứng minh trí nhớ của tôi không làm nổi việc này — tôi lặp suốt mấy tháng mà đâu có biết.
Tôi làm hai việc khác.
Việc thứ nhất: đúc một cái máy. Nó không nghĩ ngợi gì cả, nó chỉ làm đúng một việc — đem mọi tấm ảnh ra so từng cặp, và nếu thấy hai tấm giống nhau quá mức, nó chặn lại, không cho đăng. Một cái máy không có trí nhớ để mà quên, cũng không có lòng tự ái để mà bào chữa "lần này khác chứ".
Việc thứ hai, và cái này mới là cái đổi hẳn: tôi bỏ luôn cái kho 10 ngăn.
Chỗ này bạn thử ngay được, không cần máy móc gì: mở 10 bài đăng gần nhất của bạn ra, chỉ đọc câu đầu tiên của mỗi bài, chép cả 10 câu đó vào một tờ giấy, rồi đọc liền một mạch. Đừng đọc cả bài — chỉ 10 câu mở. Bạn sẽ thấy ngay cái kho của mình có mấy ngăn. Tôi làm phép thử này với chính mình và hơi ngượng.
Hóa ra nguyên liệu không nằm trong kho. Nó nằm trong chính bài viết.
Khi bỏ cái kho đi rồi, tôi phải trả lời một câu khó: thế thì lấy hình ở đâu ra cho từng bài?
Câu trả lời hóa ra nằm ngay dưới mũi tôi, và nó làm tôi thấy mình đã đi vòng suốt mấy tháng trời.
Tôi mở lại từng bài, đọc lại, và tìm trong chính bài đó một hình ảnh cụ thể mà tôi đã viết ra. Bài kể chuyện một vết nứt chảy từ cái khuôn sang mọi ngôi nhà đúc ra từ nó — thì hình của nó là cái khuôn có vết nứt, và ba ngôi nhà bên dưới mang đúng vết đó. Bài kể chuyện năm cái cửa đứng ngang hàng nên không cửa nào là cửa chính — thì hình của nó là năm cái cửa giống hệt nhau, không cái nào nổi bật hơn cái nào.
Làm xong 20 bài như thế, tôi đo lại: không còn một cặp nào trùng nhau. Không phải vì tôi bỗng sáng tạo hơn. Mà vì mỗi bài vốn đã có sẵn hình của nó rồi — tôi chỉ chưa chịu cúi xuống đọc.
Thứ làm bạn hết lặp lại không phải là kiếm thêm mẫu. Là quay về đọc kỹ chính cái mình đang làm.
Cái này đúng xa hơn chuyện hình ảnh nhiều. Người bán hàng thấy mình nói mãi mấy câu cũ, thường đi tìm thêm kịch bản mới. Nhưng cái làm câu chào hết nhàm không nằm trong kịch bản của ai khác — nó nằm trong chuyện của người khách đang đứng trước mặt, nếu chịu hỏi và chịu nghe. Người viết bí đề tài thường đi lùng danh sách "50 ý tưởng content". Nhưng ý tưởng không hết — cái hết là sự chú ý dành cho công việc thật của chính mình.
Nhưng có một loại lặp lại thì phải giữ
Tới đây tôi phải phanh lại một nhịp, vì nếu đọc vội thì bài này dễ dẫn tới một kết luận sai — và cái sai đó tốn kém không kém gì cái bệnh tôi vừa kể.
Không phải cái gì lặp lại cũng là bệnh.
Có những thứ trong nghề buộc phải lặp, lặp tới mức người ta nhắm mắt cũng nhận ra. Và nếu bạn đi sửa chúng nhân danh sự mới mẻ thì bạn đang tự đập cái mình xây.
Tôi phân chúng ra thế này cho dễ nhớ:
- Giọng văn của bạn. Người đọc phải nhận ra bạn từ dòng thứ hai.
- Màu sắc, kiểu chữ, cách trình bày.
- Lời hứa cốt lõi — thứ bạn nói đi nói lại suốt nhiều năm.
- Câu kết quen thuộc, nghi thức đóng bài.
- Cách bạn đối xử với người mới nhắn tin lần đầu.
- Cùng một hình minh họa cho hai bài khác nhau.
- Cùng một kiểu mở bài cho 10 bài liền.
- Cùng một ví dụ đem ra dùng ở mọi lớp.
- Cùng một câu chốt cho mọi cuộc tư vấn.
- Cùng một cách gọi tên vấn đề của mọi khách hàng.
Cách phân biệt, theo tôi, nằm ở một câu hỏi duy nhất: thứ đang lặp lại là cái vỏ của bạn, hay là cái ruột của người khác?
Cái vỏ — giọng, màu, lời hứa — thì phải lặp. Nó là chỗ để người ta bám vào mà nhớ ra bạn giữa hàng nghìn thứ khác.
Cái ruột thì không được lặp. Vì cái ruột phải đến từ người đang đứng trước mặt bạn, mà mỗi người một chuyện. Cái ví dụ đúng cho người này thì trượt với người kia. Cái nỗi đau bạn gọi tên đúng cho học viên A thì không phải nỗi đau của học viên B.
Vỏ lặp thì thành thương hiệu. Ruột lặp thì thành nhàm.
Và cái bẫy tinh vi nằm ở chỗ: khi kho cạn, người ta thường bắt đầu lặp cái ruột — rồi tự trấn an mình rằng đó là "giữ nhất quán". Tôi cũng từng dùng đúng chữ đó để bào chữa cho mấy tấm ảnh trùng nhau.
Và sẽ không có ai nói cho bạn biết
Có một chi tiết trong chuyện này làm tôi nghĩ ngợi lâu hơn cả chuyện mấy tấm ảnh.
Bức tường đó đã đứng như vậy nhiều tháng. Nghĩa là trong nhiều tháng, ai ghé qua trang tôi cũng nhìn thấy nó — và họ nhìn thấy trước tôi rất lâu. Nhưng suốt từng ấy thời gian, không một ai nhắn cho tôi một câu.
Lúc đầu tôi thấy hơi tiếc. Sau thì tôi hiểu, và tôi nghĩ bạn cũng nên hiểu chỗ này vì nó đúng với mọi nghề: người ta không góp ý cho người đang cố gắng.
Nhắn cho một người đang ngày nào cũng đăng bài rằng "ảnh bài này giống bài kia" là một việc khó xử. Nó nghe như chê. Người tử tế thì ngại làm bạn nản. Người không quen thì chẳng có lý do gì để bỏ công. Người đang cân nhắc mua hàng của bạn lại càng không — họ không nợ bạn một lời nhận xét.
Cho nên chuyện xảy ra không phải là họ góp ý. Chuyện xảy ra là họ lặng lẽ đọc ít đi. Không ai giận, không ai bỏ đi ầm ĩ. Chỉ là lần sau thấy bài của bạn thì lướt qua nhanh hơn một chút. Và bạn sẽ không bao giờ nhận được tín hiệu nào về việc đó.
Sự im lặng quanh bạn không có nghĩa là mọi thứ ổn. Phần lớn lời chê đúng nhất về công việc của chúng ta là lời chưa bao giờ được nói ra.
Kết luận tôi rút ra khá phũ: nếu chỉ ngồi chờ ai đó chỉ cho mình chỗ sai, tôi sẽ chờ mãi. Chỗ soi phải do tôi tự dựng lấy. Có ba cách, cách nào cũng được, miễn là có một cách:
- Một cái máy — thứ không biết nể mặt ai, cứ tới hẹn là chỉ vào chỗ trùng.
- Một cái hẹn với chính mình — mỗi tháng một buổi tối ngồi xuống nhìn lại việc mình làm bằng con mắt người lạ.
- Một người được phép nói thẳng — và cách trả công cho người đó là đừng cãi lại. Cãi một lần thôi là lần sau họ im, rồi bạn mất luôn cái gương duy nhất mình có.
Tôi cuộn lại trang blog lần nữa
Tối nay tôi mở lại đúng cái trang tối qua, cuộn lại từ đầu, vẫn cố đọc như một người lạ.
Bức tường không còn là những viên gạch giống nhau nữa. Mỗi ô một hình, và hình nào cũng đang kể đúng chuyện của bài nằm dưới nó.
Nhưng thứ tôi mang về sau hai ngày này không phải mấy tấm ảnh. Là một câu hỏi tôi định để lại trong đầu mình khá lâu, và tôi muốn để lại cho bạn luôn:
Trong công việc của bạn, chỗ nào bạn đang nhìn từng cái một — mà khách của bạn thì nhìn thấy cả bức tường?
Nếu nghĩ ra được một chỗ, đừng vội sửa. Chỉ cần làm cái việc tôi làm tối qua: xếp chúng cạnh nhau, rồi nhìn một lần bằng con mắt của người lần đầu ghé qua.
Nhìn xong, có khi hơi ngượng. Nhưng ngượng một buổi tối vẫn rẻ hơn lặp lại thêm một năm.
Lưu Tâm: Mở trang của bạn ra, cuộn từ trên xuống dưới một lượt, và chỉ làm đúng một việc: đếm xem có bao nhiêu thứ đang lặp lại. Đừng sửa gì cả trong tối nay. Nhìn thấy con số đã là phần khó nhất rồi — vì suốt nhiều tháng, chính bạn là người không nhìn thấy nó.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.