Máy viết đứng cạnh, không viết thay: 3 việc giao được và 3 việc phải giữ
Bạn thân mến,
Buổi ngồi 3 tiếng hôm qua vẫn là 3 tiếng lấy từ đời bạn. Hôm nay bàn xem có thứ gì gánh hộ được phần nào trong đó.
Và tôi sẽ nói thẳng chỗ tôi đứng, vì chuyện này đang bị đẩy về 2 phía đều sai.
Một phía bảo giao hết cho máy, ngồi gõ một dòng là ra 30 bài. Phía kia bảo dùng máy là mất chất, người có nghề thì tự viết.
Tôi không đứng ở phía nào. Tôi đi bằng chính đôi chân mình suốt 10 năm, chẳng có máy nào hết, chỉ có mò mẫm rồi làm lại. Máy mãi về sau mới xuất hiện. Nó không đi thay tôi 10 năm ấy — nó làm những gì tôi đã hiểu chạy nhanh hơn gấp bội.
Ranh giới nằm ở đó, và hôm nay tôi vẽ nó ra cho rõ.
Vì sao bản của máy đọc lên trơn mà nhạt
Bạn thử rồi thì biết cảm giác này: đưa một đề bài, máy trả về 1.500 chữ trong 20 giây. Câu cú gọn gàng, bố cục ngay ngắn, không lỗi chính tả.
Đọc xong thấy không sai chỗ nào. Cũng không nhớ được chỗ nào.
Lý do không phải máy viết dở. Lý do là máy đang viết thứ đúng với mọi người, mà thứ đúng với mọi người thì không chạm được ai.
Nó không có buổi chiều bạn ngồi với một khách hàng đang bối rối. Nó không có lần bạn báo giá hụt và mất hợp đồng. Nó không biết trong nghề của bạn có một câu ai cũng nói mà thực tế lại làm ngược.
Những thứ ấy chỉ có trong đầu bạn. Và chúng chính là thứ làm người đọc dừng lại.
Nên câu hỏi đúng không phải "máy viết được không". Máy viết được. Câu hỏi đúng là: phần nào của việc viết cần tới thứ chỉ bạn có?
3 việc giao được, giao xong nhẹ hẳn
3 việc giao đi là hỏng
- Chuyện thật của bạn. Máy không có buổi chiều đó, nên nó sẽ dựng một chuyện nghe hợp lý mà không có thật — và người đọc cảm được chỗ rỗng ấy dù không chỉ ra được.
- Con số và ví dụ cụ thể. Đây là chỗ nguy nhất: máy điền số cho câu văn đầy đặn, số ấy trông rất thật, và bạn đứng ra chịu trách nhiệm cho một con số không ai kiểm được.
- Ý kiến trái chiều của bạn. Chỗ bạn nghĩ khác số đông chính là chỗ bạn đáng đọc. Máy được dựng để nói thứ trung dung, nên nó sẽ mài mòn đúng cái cạnh sắc nhất.
- Kể cảnh bạn đã sống, có thời gian và địa điểm cụ thể.
- Chỉ viết con số bạn đo được hoặc dẫn được về nguồn.
- Nói thẳng chỗ bạn nghĩ khác, và nói cả vì sao.
- Đọc lại toàn bài lần cuối bằng mắt mình trước khi bấm đăng.
Riêng chuyện con số, tôi nói kỹ hơn một chút vì tôi đã tự dính. Bản nháp của máy rất hay chèn những câu kiểu "theo một nghiên cứu, hơn 60% người làm nghề tự do…". Câu đó đọc lên nghe chắc nịch, và nó là chỗ người đọc kiểm tra đầu tiên. Luật tôi tự đặt cho mình từ đó rất gọn: một con số gắn với một cái tên có thật thì phải dẫn được về đâu. Không dẫn được thì bỏ số, giữ ý.
Đưa việc cho máy thì đưa thế nào
Phần lớn người thất vọng với máy viết vì họ đưa sai thứ. Họ đưa một đề bài chung chung rồi mong nhận về một bài riêng.
Cách đưa quyết định gần hết chất lượng nhận về, và nó gồm 3 mẩu:
Mẩu 1 — ý thô của bạn, càng lộn xộn càng tốt. Ném ra 5 tới 8 gạch đầu dòng đúng như trong đầu, kể cả câu chưa gọn. Đây là phần quý nhất bạn đưa vào, và cũng là phần hay bị bỏ qua nhất.
Mẩu 2 — người đọc là ai và họ đang vướng gì. Nói cụ thể: một người mới mở tiệm được 6 tháng, đang lúng túng chỗ báo giá. Đừng nói "khách hàng tiềm năng".
Mẩu 3 — giọng bạn muốn. Cách nhanh nhất là dán vào 1 đoạn bạn đã viết và bảo giữ đúng nhịp ấy.
Đưa đủ 3 mẩu thì bản nhận về đã là bản của bạn, chỉ cần sửa. Đưa mỗi một dòng đề bài thì bản nhận về là bản của mọi người.
Phép thử tôi dùng trước khi bấm đăng
Có một kiểu hỏng không lộ ra ở từng bài, chỉ lộ ra khi xếp cả loạt cạnh nhau: 12 bài viết trong 3 tháng đọc lên giống nhau như đúc. Cùng nhịp câu, cùng kiểu mở, cùng kiểu chốt. Từng bài đều ổn, mà cả loạt thì không còn ai nhận ra là bạn viết.
Nên tôi tự đặt cho mình 2 phép thử, làm mất chừng 2 phút:
Phép thử 1 — che tên đi. Bỏ tên bạn khỏi bài, đưa cho người quen đọc và hỏi họ đoán ai viết. Đoán ra được là bài còn mùi của bạn. Không đoán được thì bài đang đứng chung hàng với mọi bài khác trên mạng.
Phép thử 2 — tìm câu chỉ bạn viết được. Đọc lại toàn bài, tìm ít nhất 1 câu mà không ai ngoài bạn viết ra được, vì nó đến từ việc bạn đã làm hoặc điều bạn đã thấy. Không tìm ra câu nào thì bài chưa xong — và thứ cần thêm không phải chữ, mà là một mẩu đời thật.
Chỗ cái máy đỡ tay bạn
Trong cỗ máy tôi dựng có 3 người thợ ngồi sẵn trong phòng làm việc mang tên bạn:
Máy viết bài — nhận ý thô, trả về bản nháp dài, chừa sẵn chỗ chèn ảnh và hộp trích dẫn. Bạn duyệt rồi mới đăng.
Máy viết thư — nhận ý, soạn lá thư giao quà hoặc thư chào, kèm vài phương án tiêu đề để bạn chọn.
Máy đúc tài liệu — nhận một chủ đề, dựng ra một cẩm nang mang thương hiệu bạn, tải về in ra được.
Có 2 điều tôi muốn nói rõ về chúng, vì đây là chỗ dễ hiểu nhầm.
Thứ nhất, chúng chạy bằng chìa của bạn — bạn tự cắm chìa vào, chọn loại rẻ hay loại tốt tùy túi tiền, và đổi được. Giống như tôi giao bạn một chiếc xe: biển số mang tên bạn, hàng bạn chở về là của bạn, còn xăng thì bạn tự đổ.
Thứ hai, và quan trọng hơn: cả 3 máy đều trả về bản nháp, không bản nào tự đăng. Tôi cố ý dựng như vậy. Ngày một cỗ máy được phép tự đăng thẳng ra ngoài là ngày cái tên trên trang thôi còn là bảo chứng cho thứ nằm bên dưới.
Việc của hôm nay
Một việc, 20 phút.
Lấy bài bạn đang viết dở, hoặc lấy 1 tiêu đề trong tệp ghi ý của bạn. Rồi làm đúng như sau:
Bước 1 — viết ra 6 gạch đầu dòng ý thô. Đừng gọt câu, cứ để lộn xộn.
Bước 2 — viết thêm 2 dòng: người đọc là ai, họ đang vướng gì. Nói cụ thể tới mức bạn hình dung ra một người.
Bước 3 — nếu bạn có sẵn một công cụ viết nào đó, đưa cả 3 mẩu vào và xin một cái khung mục. Nếu chưa có, tự xếp 6 gạch kia thành thứ tự đọc được.
Kết quả cần đạt của hôm nay chỉ là một cái khung, chưa cần bài. Và bạn sẽ thấy điều này: khung dựng từ 6 ý thô của bạn luôn khác hẳn khung dựng từ một dòng đề bài — khác ngay ở chỗ nó có những mục mà chỉ người trong nghề mới nghĩ ra.
Mai tôi kể phần thứ tám, và nó là phần cuối cùng còn thiếu. Bạn có địa chỉ, có cái tên ở lại, có quà, có thư, có bài, có nhịp, có người phụ. Nhưng viết tốt tới đâu mà không có chỗ để người ta trả tiền thì tất cả những thứ trên vẫn là cho không.
Lưu Tâm: Hôm nay lấy 1 tiêu đề, viết 6 gạch ý thô lộn xộn, thêm 2 dòng tả người đọc và việc họ đang vướng, rồi dựng thành một cái khung mục. Hôm nay chỉ cần cái khung.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.